Erven en schenken worden meestal in één adem genoemd. Over een erfenis moet namelijk belasting worden betaald en met schenkingen kunnen ouders de erfenis voor hun kinderen verkleinen zodat ze minder hoeven af te dragen aan de staatskas. Tijdens hun leven hakken ze het familiekapitaal in stukjes en schenken deze bedragen over een reeks van jaren belastingvrij aan de kinderen, een goed doel of misschien wel aan het buurmeisje.

Dat er nog veel schort aan het systeem van erven en schenken, blijkt wel uit een onderzoek van de Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie KNB (die B stond vroeger voor broederschap) van vorig jaar dat aan het licht bracht dat steeds meer Nederlanders ruzie maken bij het verdelen van erfenissen. In meer dan de helft van de gevallen ontstaat er heibel. Notarissen zelf zien lossere familiebanden, mondigere burgers en een stijgend aantal ‘stiefrelaties’ en het ontbreken van een testament als veroorzakers van de twisten. Wekelijks maken ze gevallen mee van kinderen die geheel of gedeeltelijk onterfd zijn. Of dat kinderen de erfenis moeten delen met een ‘broer’ of ‘zus’ van wie ze het bestaan niet konden vermoeden. Al die ruzies leiden tot een vertraging van de afhandeling. “Een notaris kan alleen opereren bij instemming van alle betrokkenen. Als er ruzie is, kun je vergeten dat de boel snel wordt afgewikkeld”, zegt notaris Niek van Wijk van Van Wijk & Gorsita notarissen in Wassenaar. Het lijkt erop dat het nieuwe erfrecht uit 2003 de notarispraktijk niet gemakkelijker heeft gemaakt. Het gaat dan om het versterfrecht. Dat zijn de regels die gelden als er geen testament in het spel is. In het nieuwe erfrecht (dat na 55 jaar politiek gesteggel tot stand kwam!) is de positie van de vrouw wel verbeterd. Vroeger kon zij onterfd worden door haar man die tien miljoen euro aan de kinderen naliet waardoor ze na zijn overlijden rechtstreeks naar de bijstand kon. Kinderen konden ook vervelend doen door bij moeder hun erfdeel op te eisen. Onterven van deze kinderen was geen oplossing. Ze konden dan nog steeds hun legitieme portie opeisen. Dat is een meelijclausule uit de Romeinse tijd. Kinderen die onterfd werden hadden toch nog recht op een deel van erfenis die ze niet kregen. In onze eeuw zorgde deze clausule ervoor dat moeder soms het huis moest verkopen om de legitieme portie aan zoonlief die een flitsende auto wil kopen uit te keren. Tot 2003 kon deze pijnlijke situatie worden voorkomen met een langstlevende-testament. Dat is nu overbodig geworden. De nalatenschap van de man gaat volgens het versterfrecht geheel naar de vrouw. Vrouwen kunnen weliswaar nog onterfd worden, maar nu kan de vrouw (of man, maar het is vaak de vrouw die achterblijft, vrouwen worden nu eenmaal ouder) verlangen dat ze in het huis blijft wonen, dat ze de inboedel houdt en dat ze vruchtgebruik krijgt van geld op de bank. Ze mag daar in een aantal gevallen zelf op interen.

Kinderen krijgen moeder ook niet meer het huis uit. In het nieuwe erfrecht hebben ze bij onterving nog steeds recht op een legitieme portie maar die wordt omgezet in een papieren schuld van moeder aan het kind. Ook het gewone erfdeel van een kind is een schuld van moeder aan het kind. Pas als ook moeder is overleden, krijgen het dit geld in handen. Maar daar betalen de kinderen dan geen successierechten meer over. Andere wijzigingen zijn dat in het nieuwe erfrecht kinderen uit verschillende huwelijken hetzelfde worden behandeld. Geadopteerde kinderen tellen volledig mee, pleegkinderen als ze voor hun 25ste langer dan vijf jaar in het gezin zijn opgevoed als eigen kind. Het benoemen van een executeur-testamentair, degene die de nalatenschap afhandelt, kon vroeger met codicil worden benoemd. Voortaan moest dat per testament. Een codicil is ook een testament maar dan handgeschreven en niet door een notaris ondertekend. Een codicil wordt nog gebruikt om een paar spulletjes uit de nalatenschap aan verschillende personen toe te wijzen. Een nadeel van een codicil dat hij eenvoudig verscheurd kan worden als hij in verkeerde handen valt. Een testament verscheuren heeft trouwens geen zin. Er is altijd een exemplaar in het Centrale Testamentenregister.

Om af te wijken van de wettelijke regels van het versterfrecht moet via de notaris een testament opgemaakt worden. Een testament is vooral noodzakelijk voor mensen die vermogen hebben. Dan mag je al doen als je 16 jaar bent. Je hebt daarin een beperkte vrijheid. Een vrouw of man onterven kan, maar zorgen dat die helemaal niets krijgen, gaat niet lukken. Ik Nederland kun je niets nalaten aan de kat of de hond, alleen mensen en rechtspersonen kunnen tot erfgenaam benoemd worden.Geld mag dus wel naar goede doelen of naar een lieve vriendin, maar niet naar Fikkie. Overal kunnen voorwaarden aan verbonden worden. “Kinderen erven van ouders wel het geld maar meestal niet de hersens”, zegt notaris Martin-Jan van Mourik. Hij was een van de gangmakers bij de totstandkoming van het nieuwe erfrecht. “Als kinderen erven, bestaat het risico dat zij meteen een Ferrari kopen of het familiekapitaal op een andere manier over de balk smijten. Tegen dit Ferrari-syndroom kan er in het nieuwe erfrecht een bewindvoerder worden aangewezen, een ‘onderwijzer’ uit de familie die de nalatenschap beheert. De kinderen staan dan machteloos, in ieder geval voor de eerste vijf jaar.” Een andere mogelijkheid is koude uitsluiting die ervoor zorg dat familiekapitaal binnen de familie blijft (schoonzoon erft niet). Een testament is op elk moment weer te wijzigen (vaders of moeders die roepen dat ze je uit het testament schrappen kunnen dat de volgende dag doen).

Estate is nalatenschap in het Engels. Estate-planning is het slim overhevelen van familiekapitaal naar de volgende generatie. Jaarlijks mogen ouders kinderen belastingvrij een bedrag schenken en eenmalig een groot bedrag. Niet dat je niet meer mag schenken, maar over het meerdere moet dan belasting worden betaald. Zo’n schenking kan op papier.  Dat is schenken zonder daadwerkelijk geld over te maken. Je moet over dat bedrag wel rente aan de kinderen gaan betalen tegen een percentage dat niet teveel afwijkt van de rente van gewone banken. Je kunt ook schenken en het geld weer teruglenen. Je komt met de kinderen zelf het rentepercentage overeen. Ook is er de schenking die je kunt herroepen, maar dan is er wel het risico dat kinderen de schenking opmaken. Wil je de schenking terugdraaien, valt er weinig terug te roepen. Zo’n schenking die je terug kunt vragen is handig als de kinderen financiële problemen krijgen. Schuldeisers kunnen dan geen aanspraak maken op het geschonken bedrag. Schenken kan ook onder bewind als vermogen uit aandelen bestaat. Dan behoud de oude de zeggenschap over deze aandelen. Sommige oude lijfrenteverzekeringen (van voor 16 oktober 1992) en koopsompolissen (van voor 1992) kunnen ook geschonken worden. De laatste mogelijkheid is de oprichting van een stichting die certificaten uitgeeft aan de kinderen. Dat is handig bij ondeelbare waardevolle vermogensbestanddelen. Neem een schilderij ter waarde van € 200.000. Maak daar duizend certificaten van € 200 euro van en schenk jaarlijks het aantal certificaten dat belastingvrij naar de kinderen kan. Zodra het hele schilderij bij de kinderen is, kan de stichting worden opgeheven. Daar is een wel notaris voor nodig.

Het nieuwe erfrecht biedt de schenker een betere bescherming. Zo kan hij altijd terugkomen op een schenking omdat de wet ervan uitgaat dat begunstigden, familie of niet-familie, zich een schenking onder valse voorwendselen hebben kunnen ‘toe-eigenen’, bijvoorbeeld door een droevig verhaal op te hangen. Als er twijfel is, moet de begunstigde aantonen dat dit niet het geval is geweest. Kan hij dat niet, dan moet hij de schenking teruggeven. Een notariële akte kan er ook voor zorgen dat afspraken over schenkingen die aan kinderen worden gedaan als vader of moeder komt te overlijden worden nagekomen. Zonder akte zijn deze afspraken niet geldig. Deze ‘uitgestelde’ schenking wordt gedaan als ouders bij leven over hun geld willen blijven beschikken en pas bij overlijden een schenking belastingvrij aan de kinderen willen doen.Geld nalaten aan goede doelen is een miljoenenbusiness geworden. Zeker nu schenkingen en nalatenschappen niet langer belast zijn. Maar het vertrouwen in goede doelen blijkt onder Nederlanders af te nemen. Een enquête van het maandblad OnzeWereld liet zien dat bijna de helft van de ondervraagden vindt dat charitatieve instellingen niet genoeg verantwoording afleggen over de besteding van giften. Toch heeft 90% van de ondervraagden in het afgelopen jaar geld aan een goed doel gegeven.

Ondernemer Esther Jacobs bedacht de inzamelingsactie van buitenlandse munten voor goede doelen Coins for Care waar ze vijf jaar onbetaald aan werkte. Daar kon Esther, die in Nederland vooral bekend werd door haar optreden in de vorige aflevering van Expeditie Robinson (waar ze het tegen rentenier John en zijn Belgische vriend Carl moest opnemen), in de keuken van de goede doelen kijken. Dat viel tegen en daarom begon ze de Donateursvereniging (www.donateursvereniging.nl). Het doel is donateurs en goede doelen dichter bij elkaar te brengen, door goede doelen transparant te maken. Op de site krijgen de dertigduizend goede doelen in Nederland ruimte om te vertellen wat ze doen en hoe ze dat doen.

Instellingen of goede doelen met het keurmerk van het Centraal Bureau Fondsenwerving (CBF) hebben ze aangetoond dat ze niet meer dan 25 procent van de inkomsten besteden aan het werven zelf. Een overzicht van alle instellingen met een CBF-keurmerk staat op www.cbf.nl. Goede doelen die níet op deze lijst staan zijn niet per definitie onbetrouwbaar. De website www.allegoededoelen.nl noemt ook goede doelen zonder CBF-keurmerk.

Over een erfenis moet belasting worden betaald en dat zijn geen misselijke bedragen. Successierecht heet dat. De belastingdienst staat bij elk overlijden handenwrijvend toe te kijken. Juist bij leven moet je slimme dingen doen om te voorkomen dat er veel belasting betaald moet worden. Kort geleden heeft de Universiteit van Amsterdam berekend dat Nederlandse erfgenamen gezamenlijk onnodig een miljard euro aan successierecht in ’s lands schatkist verdwijnen. Een erfenis verkleinen kan door zelf alles op te maken, door te schenken. In veel gevallen huis, maar ook effecten, geld, kunst en ander waarvolle spullen. Het vriendelijkst is de belastingdienst voor goede doelen. Het is Johan Cruyff en zijn foundation gelukt om het al voordelige belasting tarief van 8% die goede doelen over schenkingen moesten doen naar nul te brengen. Cruyff legt voetbalveldjes in armere wijken en vond het belachelijk dat over de waarde belasting moest worden betaald. De staatssecretaris van Financiën was er gevoelig voor. Sinds januari hoeven goede doelen geen belasting meer af te dragen. Ook vriendelijk is de belastingdienst voor eigen kinderen. Die hebben een behoorlijke belastingvrije tarief en betalen vervolgens 5% tot 27%. Andere erfgenamen betalen soms 68%. Afhankelijk van de familierelatie is de verkrijging belast met een tarief. Dat begint bij 5% en eindigt bij 68%. Er zijn ook bedragen vrijgesteld per jaar. De Belastingsdienst stelt jaarlijks deze belastingvrije bedragen vast.

In de meeste families vormt het huis het leeuwendeel van het vermogen. Je kunt het huis in één keer schenken aan de kinderen. Dat is hetzelfde als een schenking in geld. Je bepaalt de waarde van de woning en dat is de schenking die je aan je kind doet. Dat is fiscaal meestal niet de meest gunstige oplossing. Voordeel is, als je dat op tijd doet, dat de woning niet meer in de nalatenschap valt. Een waardestijging van het huis daarna is niet met successierecht belast. Je kunt het huis ook verkopen aan de kinderen en dat zij de koopsom schuldig blijven. Vervolgens kun je op de koopsom jaarlijks kwijtschelden. En zo doe je dus eigenlijk weer een schenking gedurende een aantal jaren waardoor je ook weer in een lagere tariefschijf terechtkomt dan wanneer je het huis in één keer zou schenken. Vaak wordt blooteigendom overgedragen aan de kinderen houden de ouders het vruchtgebruik. Ze mogen er blijven wonen. Voordeel is dat ze er eigenlijk niets van merken, maar er zitten altijd haken en ogen aan. Als het kind een eigen bedrijf heeft en failliet gaat waardoor het gedwongen wordt het huis de verkopen moeten de ouders ook hun boeltje pakken. (NU)
(foto Jeroen van Mirck)